Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang mang lại nhiều tiện ích cho đời sống và công việc. Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích tích cực, công nghệ này cũng đang bị các đối tượng xấu lợi dụng để thực hiện các hành vi lừa đảo ngày càng tinh vi.
Từ giả mạo giọng nói người thân, tạo video deepfake đến các chiêu trò đầu tư, mua sắm trực tuyến, nhiều nạn nhân đã bị chiếm đoạt tài sản chỉ vì mất cảnh giác trước những thủ đoạn công nghệ cao.
AI đang trở thành công cụ đắc lực cho các chiêu trò lừa đảo
Các chuyên gia an ninh mạng nhận định AI đang làm thay đổi đáng kể cách thức hoạt động của tội phạm công nghệ cao. Nếu như trước đây các email hoặc tin nhắn lừa đảo thường dễ nhận biết do mắc nhiều lỗi ngôn ngữ và thiếu tính thuyết phục thì hiện nay, với sự hỗ trợ của AI, các đối tượng có thể tạo ra những nội dung hoàn chỉnh, tự nhiên và được cá nhân hóa cho từng nạn nhân.
Đáng lo ngại nhất là sự xuất hiện của công nghệ deepfake và nhân bản giọng nói. Chỉ từ một số hình ảnh, video hoặc đoạn ghi âm được đăng tải trên mạng xã hội, các đối tượng có thể tạo ra những cuộc gọi hoặc video có hình ảnh, giọng nói giống người thật với độ chân thực rất cao. Không ít trường hợp đã nhận được cuộc gọi từ người thân hoặc bạn bè với nội dung cầu cứu khẩn cấp, yêu cầu chuyển tiền và sau đó mới phát hiện mình bị lừa.
Bên cạnh hình thức giả mạo người thân, AI còn được sử dụng để xây dựng các website bán hàng giả, tạo đánh giá ảo, gửi email mạo danh ngân hàng, cơ quan nhà nước hoặc các doanh nghiệp lớn nhằm đánh cắp thông tin cá nhân và tài khoản ngân hàng. Các đối tượng cũng lợi dụng AI để thực hiện những vụ lừa đảo đầu tư tài chính, tiền điện tử, trong đó nạn nhân được dẫn dụ bằng những khoản lợi nhuận hấp dẫn trước khi bị chiếm đoạt toàn bộ số tiền đã đầu tư.
Ngoài ra, nhiều vụ lừa đảo tình cảm trên mạng xã hội cũng đang gia tăng. Các đối tượng sử dụng AI để tạo hồ sơ cá nhân hoàn hảo, duy trì những cuộc trò chuyện dài ngày nhằm xây dựng lòng tin trước khi viện lý do khó khăn tài chính để vay tiền hoặc nhờ hỗ trợ. Không ít người đã mất hàng trăm triệu đồng vì tin tưởng vào những mối quan hệ chỉ tồn tại trên không gian mạng.
Cách nhận diện để tránh trở thành nạn nhân
Mặc dù các thủ đoạn lừa đảo bằng AI ngày càng tinh vi, song các chuyên gia cho rằng người dân vẫn có thể tự bảo vệ mình nếu duy trì thói quen kiểm tra và xác minh thông tin trước khi hành động.
Nguyên tắc quan trọng nhất là không vội vàng thực hiện các yêu cầu liên quan đến tiền bạc hoặc thông tin cá nhân khi chỉ nhận được qua điện thoại, tin nhắn hoặc mạng xã hội. Trong trường hợp nhận được cuộc gọi hoặc video từ người thân yêu cầu chuyển tiền khẩn cấp, cần chủ động liên hệ lại bằng số điện thoại quen thuộc hoặc xác minh thông qua người thân khác trước khi thực hiện bất kỳ giao dịch nào.
Người dân cũng cần cảnh giác với các đường link lạ, các thông báo trúng thưởng bất thường, những lời mời đầu tư cam kết lợi nhuận cao hoặc các chương trình khuyến mại có mức giảm giá phi thực tế. Đồng thời, việc kích hoạt xác thực hai lớp cho các tài khoản ngân hàng, email và mạng xã hội sẽ góp phần hạn chế nguy cơ bị đánh cắp thông tin.
Công nghệ deepfake ngày càng hoàn thiện, việc chia sẻ quá nhiều hình ảnh, video hoặc giọng nói cá nhân trên môi trường mạng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Đây có thể trở thành nguồn dữ liệu để các đối tượng xấu khai thác và tạo ra những sản phẩm giả mạo phục vụ mục đích lừa đảo.
Chế tài nghiêm khắc với các hành vi lừa đảo
Pháp luật hiện hành đã có những chế tài nghiêm khắc đối với các hành vi lừa đảo trên không gian mạng.
Theo Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017, người nào bằng thủ đoạn gian dối nhằm chiếm đoạt tài sản của người khác có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản.
Tùy theo giá trị tài sản chiếm đoạt và tính chất, mức độ vi phạm, người phạm tội có thể bị phạt tù từ 06 tháng đến 20 năm hoặc tù chung thân. Ngoài ra, người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 10 triệu đồng đến 100 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc bị tịch thu tài sản theo quy định của pháp luật.
Đối với các hành vi sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử để thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản, Điều 290 Bộ luật Hình sự 2015 quy định người phạm tội có thể bị phạt tù từ 06 tháng đến 20 năm. Đồng thời, người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 20 triệu đồng đến 100 triệu đồng hoặc bị tịch thu một phần hay toàn bộ tài sản.
Có thể thấy, AI không phải là nguyên nhân trực tiếp tạo ra các hành vi phạm tội nhưng đang trở thành công cụ giúp các đối tượng lừa đảo gia tăng mức độ tinh vi và khả năng tiếp cận nạn nhân. Trước thực tế các chiêu trò lừa đảo liên tục biến đổi, nâng cao cảnh giác, kiểm chứng thông tin trước khi giao dịch và hiểu rõ các quy định pháp luật là những biện pháp quan trọng giúp mỗi người tự bảo vệ mình trước các rủi ro trên không gian mạng.
(Bài viết có sự phối hợp cung cấp dữ liệu và thông tin pháp lý từLuatVietnam.vntrong khuôn khổ chuyên mục Phòng, chống tội phạm công nghệ cao)